Paweł Baraniecki OCD

Sprawozdania duchowe
czyli mistyczna teografia św. Teresy od Jezusa

 

  „Raz, w skupieniu wewnętrznym i w tym boskim towarzystwie, które zawsze mam w duszy obecne, tak żywo  uczułam obecność Boga w mym wnętrzu, że przyszły mi na myśl słowa św. Piotra: „Ty jesteś Chrystus, Syn  Boga żywego”, bo i ja wtedy widziałam tego Boga żywego, mieszkającego w mojej duszy. Nie jest to widzenie  takie jak inne widzenia, bo polega ono na wierze i z niej bierze moc nieomylną, tak iż wątpić o tym  niepodobna, że Trójca obecnością i wszechmocnością i istnością swoją mieszka w naszych duszach. Jest to  prawda, której zrozumienie w sposób dziwnie skuteczny przyczynia się do naszego postępu w dobrem. Na  widok takiego ogromnego Majestatu, obecnego w takim nikczemnym stworzeniu, jakim jest moja dusza,  zdumienie i przerażenie mię ogarnęło, a Pan rzekł do mnie: Nie jest nikczemną, córko, twoja dusza, bo  uczyniona jest na wyobrażenie moje. Poznałam także wówczas niektóre z przyczyn, dla których Bóg większe ma  upodobanie w duszach, niż w innych swoich stworzeniach. Są to jednak rzeczy tak nieuchwytne i wysoko  duchowe, że choć umysłem pojęłam je od razu, wypowiedzieć ich nie potrafię” (SP 54).
  Część pisarskiej twórczości św. Teresy od Jezusa jest określana mianem Pism mniejszych. Niejako spontanicznie  uznajemy te teksty, jako mniej ważne, mniej wartościowe od wielkich dzieł (Życie, Twierdza wewnętrzna,  Droga doskonałości, Fundacje). Prawdopodobnie nasze nastawienie nie pozwala nam prawdziwie odkryć, jak c enne są te „małe perełki”, tak mocno wyrażające bogactwo doświadczenia Teresy.


1. Teografia


 Mistyk, to w potocznym, niestety negatywnym znaczeniu ktoś oderwany od rzeczywistości, kto w sposób niewłaściwy odczytuje rzeczywistość przesadnie uduchowiając ją, przechodząc od ekstazy do ekstazy. Tak powszechna opinia sprawia, że z wielką rezerwą pochylamy się nad dziełami mistyków, gdyż trudno nam wejść w ich świat wewnętrznego spotkania z Bogiem. Mistyk bowiem to wędrowiec, który odkrywa nieznane dla wielu lądy (światy ludzkich przeżyć), to poszukiwacz. Na podstawie jego poszukiwań teolog rysuje mapę, opisuje doświadczenie mistyka. Istnieje, więc głęboka więź przyjaźni między mistykiem i teologiem, miedzy odkrywcą i kartografem.
 Pisma Teresy to opis wewnętrznej wędrówki. Tak jak w czasach Świętej wielu wyruszało odkrywać nowe ziemie tak ona podejmuje swoją drogę, aby odkryć las Indias interiores – wewnętrzną Amerykę. Mistycy, więc to prawdziwi „kolumbowie” wewnętrznych światów.
 Co odkrywa przed nami Teresa w swoich Sprawozdaniach duchowych? Przede wszystkim odkrywa fundamentalna prawdę, iż Bóg kocha i mówi językiem człowieka. Dlatego też Sprawozdania duchowe (skrót: SP), ukazują pokorę Boga, Jego dobroć, człowieczeństwo oraz radość, jaką jest dla Pana przebywanie z synami ludzkimi (por. Prz 8,31).
 Sprawozdania to wewnętrzna biografia, prawdziwie egzystencjalna teologia, czyli jest to zbiór tekstów, które:
– mają swoje źródło w doświadczeniu
– są sprawozdaniem z relacji miedzy Bogiem a duszą
– są historią relacji dwóch osób, dwóch podmiotów
– są historia wspólnej wędrówki dwojga osób, ku lepszemu wzajemnemu poznaniu
 Bóg, jakiego poznajemy w pismach Teresy, w tym w Sprawozdaniach, pragnie nas przekonać, iż nie poznamy Go tym, kim jest sam w sobie, ale tym, kim jest dla mnie. Relacja bowiem w doświadczeniu duchowym jest czymś fundamentalnym, to samo jej jądro, najgłębsze centrum życia duchowego. Widzimy już, że w Sprawozdaniach mamy do czynienia nie tyle z wewnętrzną biografia Teresy, co z prawdziwą teografią Boga. Teresa płonie miłością jak biblijny krzew (por. Wj 3,2nn), jest narzędziem, które ukazuje sam Płomień Miłości. Płomień, który autentycznie płonie, ale nie spala krzewu. Co więcej, wydaje się, że Płomień potrzebuje krzewu, aby być poznanym i doświadczonym. Lektura Sprawozdań w sposób jasny udziela odpowiedzi na pytanie: Gdzie jest Bóg Teresy? Jest we mnie – odpowie Teresa…
 Teresa, jako mistyczka, przemawia coram Deo, mówi o Bogu w Jego obecności, na tym polega autentyczna teologia, czyli przemawianie do ludzi na chwałę Boga. Uprawianie teologii, jako wypowiadania opinii na temat Boga bez doświadczenia, to uczynienie z Boga przedmiotu (np. badań, opinii itd.), wtedy Bóg przestaje być osobą.

 Teresa jest świadkiem, modli się przed Bogiem i przed czytelnikiem, dlatego jej pisma to prawdziwa teografia [opis doświadczenia Boga w duszy – red.]. Pisze tak, jak się modli: o Bogu przed Bogiem, w świadomości Jego obecności, w autentycznym z Nim dialogu. Teresa opisuje to, co Inny (czyli Bóg) napisał w niej. 


2. Historia powstania


 Sprawozdania duchowe nie są księgą o spójnej wewnętrznej strukturze, ale są to niepowiązane ze sobą w logiczny ciąg części: relacje autobiograficzne dotyczące wewnętrznych przeżyć, dyskretnych porad duchowych („Proszę waszej miłości, żeby wszystko to pozostało pod sekretem spowiedzi” SP 3,13). Są to luźne notatki o charakterze wyjątkowo osobistym, które zostały spisane najczęściej pod posłuszeństwem spowiednikom.
Wyróżnia się sześć pierwszych sprawozdań, dłuższych i bardziej rozwiniętych, których odbiorcą jest konkretna osoba, czyli kierownik duchowy lub doradca. Pozostałe 61 są krótsze, niektóre z nich nie mają określonego odbiorcy, inne wyjątkowo intymne dla użytku samej autorki.
 Zebranie 67 tekstów w jedną całość nie był dziełem Teresy, ale wydawców. Już Luis de Leon opublikował niektóre fragmenty jako dodatek do Księgi życia. Ostateczne ustalenie bloku 67 tekstów jest dziełem wydawcy krytycznego, o. Silverio de Santa Teresa. Powstawanie tej mistycznej perełki obejmuje 21 lat, czyli cały okres pisarskiej twórczości Teresy od Jezusa. Pierwsze sprawozdanie zostało napisane w 1560 r., ostatnie w 1581 r.  Pomimo, iż nie znamy dokładnej daty powstania większości opisanych wydarzeń mistycznych, możemy je chronologicznie pogrupować na cztery części:
– Lata fundacji klasztoru św. Józefa w Awili, 1560-1563: pisze wówczas pierwsze sprawozdania (SP1-3), mocno związane z Księgą życia, skierowane do swoich pierwszych spowiedników dominikanów, Pedro Ibanez i Garcia de Toledo.
– Lata przygotowań i wejście do siódmych mieszkań:1569-1573, numery 7-36. Ostatnie z tej grupy powstały podczas kierownictwa duchowego św. Jana od Krzyża. Sprawozdania nr 25 rozpoczyna serię z czasu pobytu w klasztorze Wcielenia w Awili, natomiast sprawozdanie nr 35 zaznacza wejście w etap siódmych mieszkań.
– Lata kryzysu i konfliktów1575-1577: donos na Teresę do inkwizycji w Sewilli, zarekwirowanie Księgi życia przez inkwizycje w Valladolid i Madrycie. Są tutaj trzy różne grupy: nr 39-40 ślub posłuszeństwa o. Gracjanowi; sprawozdania nr 4-5 napisane z kontekście doniesienia do Inkwizycji, skierowane do jezuity Rodrigo Alvareza; nowa seria łask mistycznych, nr 37 i 42-45.
– Końcowe lata 1575-1581, ciąg dalszy łask, sprawozdania nr 6 i 46-67. Najważniejsze dwa teksty: cztery wskazówki dla karmelitów bosych Sprawozdnie nr 67 oraz szerokie sprawozdanie nr 6, skierowane do biskupa Alonso Velazquez.
 Pomimo niepewności, jeśli chodzi o datację, ten porządek chronologiczny pozwala śledzić wzrost życia mistycznego Teresy, wychodząc od doświadczenia duszy oświeconej przez łaskę, aż do zanurzenia w misterium trynitarnym pośród zabiegania związanego z jej zadaniem, jako fundatorki.


3. Wartość


 Sprawozdania duchowe mogą być oceniane pod różnym kontem ich wartości. Jako dokument potwierdzający autentyczność i prawdziwość fenomenów mistycznych, jakich doświadczała Teresa w jej życiu duchowym, wszystkie mają jednakową wartość. Wszystkie potwierdzają i gwarantują autentyczność wizji, objawień, wewnętrznych słów, sposobu postępowania na modlitwie i innych wydarzeń.
 Nie wszystkie sprawozdania posiadają jednakową wartość i wagę, odnośnie do treści doktrynalnej czy dydaktycznej. Niektóre są wyjątkowo krótkie i o nie przejrzystym przesłaniu. Ograniczają się bowiem do zaznaczenia jakiegoś wydarzenia o mniejszym lub większym znaczeniu, jeśli chodzi o biografię Świętej. Inne natomiast bardziej złożone i dłuższe, pozwalają nam głąbiej poznać duchową sytuację Teresy na przestrzeni dłuższego czasu.
 Niektóre Sprawozdania przedstawiają i opisują poszczególne fenomeny mistyczne, inne zaś są ich interpretacją. Z tego punktu widzenia mają one wartość doktrynalną pierwszej kategorii, podobnie jak wiele rozdziałów Księgi Życia. I tak, oprócz pierwszych czterech, oraz 53-54, możemy wymienić oznaczone numerami 13-15, w których Teresa tłumaczy przeszycie (łaskę przebicia serca) oraz różnice miedzy wizjami wyobrażeniowymi a intelektualnymi.
 Natomiast sprawozdanie nr 26 mówi o wartości cierpienia w życiu duchowym; sprawozdania nr 36, 60 i 66, gdzie mówi o pewności znajdowania się w stanie łaski, o wizjach wyobrażeniowych i intelektualnych, mowach Boga i innych podobnych fenomenach.
 Z punktu widzenia doktrynalnego sprawozdanie nr 54 jest bez wątpienia najcenniejsze, tłumaczy bowiem stopnie modlitwy mistycznej, omawiając wszystkie efekty nadprzyrodzone poczynając od najprostszych (skupienie wlane), aż do najbardziej złożonych (zaślubiny mistyczne). Jest to jakby synteza i posumowanie doktrynalnych rozdziałów Księgi życia (por. Ż 12-22).
 Cały zbiór Sprawozdań posiada również niepodważalną wartość historyczną, pod tym względem wyróżnić należy sprawozdanie nr 53 – prawdziwe dopełnienie Księgi życia – napisane w pełni dojrzałości psychologicznej i duchowej Teresy (miała wówczas 61 lat). Jest to szczera i obiektywna relacja, autentyczny opis wydarzeń z jej życia, napisane na polecenie Trybunału Inkwizycji. Jest to jakby radiografia, która rozświetla główne faktory życia Świętej, sposób modlitwy myślnej, jaki zaszczepiła w swych klasztorach oraz jej zachowanie w decydujących sytuacjach. W tym sprawozdaniu Teresa zdradza, jakie były jej motywacje oraz pragnienia, jakie normy, według których starała się sie zawsze postępować. Jest to prawdziwy katechizm jej drogi duchowej. Tak, więc generalnie Sprawozdania są uzupełniającym dodatkiem do Księgi życia, spisywanym aż do końca jej życia. Stąd bierze się ich niepodważalna wartość historyczna i doktrynalna.
 Warto zagłębić się w treść Sprawozdań duchowych, pozwolić poprowadzić się Teresie przez jej wewnętrzny świat. Ona, jak prawdziwy pedagog nauczy nas odczytywać delikatne poruszenia łaski w naszej duszy.

Design by Premium templates in association with Free Joomla 2.5 templates